Reisgedrag; kun je dat beïnvloeden?

Reisgedrag; kun je dat beïnvloeden?Werkgevers hebben te maken met de mobiliteit van hun personeel. En zoals de overheid bepaalde kaders als de reiskostenregeling bepaalt, hebben werkgevers ook ‘knoppen’ waaraan ze kunnen draaien. Knoppen die de mobiliteit van werknemers beïnvloeden. Een veelgestelde vraag is of het reisgedrag van mensen in het algemeen en van werknemers specifiek, beïnvloedbaar is. En wat werkgevers daaraan kunnen doen. In deze blogpost ga ik hierop in.

Over mobiliteit bestaan veel meningen – misschien wel net zo veel als over voetbal. Mobiliteit is een (on)dankbaar gespreksonderwerp met een vaak negatieve ondertoon: er staan te veel files, het openbaar vervoer is onder de maat, de overheid doet te weinig terwijl iedereen te veel belasting betaalt. Zo bekeken is gedragsbeïnvloeding een heikel onderwerp: “Waar bemoeit de overheid zich mee?” en “Nu moet ik zeker met de bus”. Voordat je het weet heb je al zo veel weerstand georganiseerd dat het geen zin meer heeft om verder te gaan.

Overigens denken veel mensen dat de auto de enige echte serieuze optie is om naar het werk te komen. Dat dit niet klopt, blijkt alleen al uit de cijfers van hoe mensen reizen: ‘Slechts’ voor 47% van alle ritten gebruiken we de auto (fietsen 26%, lopen 19% en OV 5%).

Toch zijn er heel goede redenen om reisgedrag te willen beïnvloeden en kan het zelfs een effectief instrument zijn. En niet alleen voor overheden, maar ook voor werkgevers. Voorwaarde is wel dat je de persoonlijke keuzevrijheid respecteert, iets wat de overheid overigens niet altijd goed heeft begrepen. Denk maar eens campagnes met belerende toontjes als ‘De auto kan best een dagje zonder u’.

Kan ons reisgedrag worden beïnvloed?

Het simpele antwoord op deze vraag is: Ja. We laten ons namelijk door veel factoren beïnvloeden. Dus is ons gedrag beïnvloedbaar. Zelfs al zijn we ons dit niet eens zo bewust. Het onderstaande filmpje illustreert dit heel duidelijk:

Het filmpje laat zijn dat mensen hun gedrag aanpassen als je inspeelt op iets wat er voor die mensen toe doet. In dit geval is dat iets grappigs. Meer over de achtergronden kun je lezen in mijn blog.

Een groot deel van ons gedrag is gewoontegedrag. En voor mobiliteit geldt dit zeker. Velen zeggen dat het lastig is om gewoonten te doorbreken. Daar zit een kern van waarheid in, maar het is zeker niet onmogelijk. Het kan wel tijd kosten. Zo heeft het heel wat jaren geduurd, maar is het tegenwoordig not done om met drank achter het stuur te zitten. Door de succesvolle Bob-campagne is het gemakkelijk geworden om aan het begin van een avondje stappen te bespreken wie er de bob (bewust onbeschonken bestuurder is).

Reisgedrag beïnvloeden

Heel kort door de bocht zijn de volgende zaken van belang voor wie reisgedrag wil beïnvloeden:

  1. Sociale norm beïnvloeden
  2. Gewoontegedrag doorbreken
  3. Een klein zetje geven
  4. De kaders veranderen

Deze punten licht ik hieronder toe.

1. Sociale norm beïnvloeden

Net als bij de Bob-campagne is de sociale norm belangrijk. In gewonemensentaal: ‘wat is normaal’ of ‘wat wordt er van mij verwacht’? Vroeger was het gebruikelijk om met drank achter het stuur te zitten. Inmiddels is dat niet meer het geval. Veranderende inzichten, campagnes, maar ook handhaving (alcoholcontroles) hebben hieraan bijgedragen. Voor reisgedrag is de sociale omgeving heel bepalend. Als niemand op de fiets naar het werk komt en jij bent de enige die fietst, dan voel je je een buitenstaander of zelfs een loser. Er zijn voorbeelden van bedrijven die het omdraaiden: Als je om de hoek woont en toch met de auto komt, dan val je uit de toon.

Ook de ‘fysieke kant’ is bepalend voor wat gangbaar is: Is er een prachtige parkeerplek bij de ingang van het bedrijf en bevindt de fietsenstalling zich achteraf op een unheimische plek? Is het ingewikkeld om een poolauto te boeken terwijl je een lekker zakcentje verdient als je die zakelijke rit met je privé-auto rijdt? Dit soort zaken zegt in feite hoe de werkgever over mobiliteit denkt.

Fietskelder Noordelijke HogeschoolIn de regel volgen mensen dit beeld. Keer het om, straal uit dat je fiets en openbaar vervoer belangrijk vindt. Zo heeft de Noordelijke Hogeschool een fietskelder voor personeel direct onder de hoofdingang- waar normaal gesproken de parkeergarage zit. Je fietst met een mooie hellingbaan in en uit en loopt direct de centrale hal binnen. Personeel dat met de auto komt, moet een stukje lopen en wordt dus ook nat bij regen! Bovendien is er betaald parkeren. Duidelijke taal, nietwaar?

2. Gewoontegedrag doorbreken

De afgelopen jaren zijn er veel onderhoudsprojecten aan snelwegen uitgevoerd. Plotseling werd de dagelijkse autorit naar het werk een probleem omdat de weg was opgebroken. Dat betekende: nadenken over alternatieven. Een dagje thuiswerken, buiten de spits reizen of met de trein? Rijkswaterstaat bood hulp: goede informatie, VanAnaarBeter-kaartjes enzovoort. Veel mensen veranderden tijdelijk hun reisgedrag. Het interessante is dat na afloop van de werkzaamheden een klein deel niet terugviel in het oude reisgedrag: ze hadden een nieuw patroon ontdekt.

Datzelfde is het geval bij diverse Spitsmijdenprojecten. Frequente reizigers kregen een tijdelijke beloning als ze niet met de auto de spits in gingen. Ook hier zag je na afloop van de experimenten een vergelijkbaar effect. Interssanter wordt het met gaming: laat werknemers meedoen aan een competitie: Welke medewerker of welke afdeling bespaart de meeste CO2 met mobiliteit? Games als Van5naar4 spelen hier op in. Games zijn interessante tools om mensen aan te zetten tot ander gedrag op een leuke en orginele manier, zonder dat dit beladen is.

3. Een klein zetje geven

Fietscampagne Stockholm
“Bedankt dat je fietst”

Soms hebben mensen een klein zetje nodig: Ze willen best eens op de fiets naar het werk, maar het komt er niet van. De nieuwe buslijn naar het bedrijventerrein is misschien een optie, maar ja, je moet je er wel in verdiepen. En hoe zat het ook weer met de OV-chipkaart? Een klein zetje of een nudge is dan zinvol. Probeeracties kunnen daarom nuttig zijn: gratis kaartjes voor het OV, een e-bikeactie enzovoort. Met natuurlijk een interessant vervolgaanbod, bijvoorbeeld korting op de aanschaf van een (e)-bike of ov-abonnement. Meer hierover in mijn blog Gedragsbeïnvloeding Scandinavian Style.

Een interessant Nederlands voorbeeld zijn de OV-ambassadeurs die ouderen helpen om het openbaar vervoer te (her)ontdekken. Deze mensen helpen ouderen die wat minder mobiel worden om toch nog op pad te kunnen gaan. Ze vinden het systeem moeilijk en weten niet hoe de OV-chipkaart werkt. De ambassadeurs informeren en begeleiden de mensen. Door de persoonlijke aanpak verdwijnt de angst en durven de mensen weer met bus en trein te reizen. Zie het bijgaande filmpje, dat enigszins ludiek is door de fragmenten in onvervalst plat Gronings.

4. Kaders stellen

Dit klinkt iets minder hip, maar is wel effectief. Door de context te veranderen, verandert de speelruimte waarbinnen mensen keuzes maken. Als de gemeente een weg afsluit, moet je een andere route zoeken en als de parkeertarieven te hoog worden, ga je met de fiets of pak je de tram. Werkgevers hebben ook diverse kaders. Bijvoorbeeld beleid en ICT-voorzieningen om thuis te werken. Of de reisvergoeding: Krijgen werknemers een fietsvergoeding? Of juist geen autovergoeding als je vlakbij woont?

Kaders kunnen ‘honing’ zijn (stimuleren) maar ook ‘azijn’ (tegengaan). Dit laatste is niet leuk en roept weerstand op. Mensen raken iets kwijt dat ze als hun recht zien. Na enige tijd treedt meestal wel acceptatie en berusting op. De kans daarop is het grootst als mensen voelen dat ze betrokken zijn bij de veranderingen.

Gedrag en lagere reiskostenvergoeding

De scherpe lezer heeft al door dat ook de reiskostenvergoeding een belangrijk kader is. Als dit kader verandert, zullen mensen vroeg of laat gaan nadenken wat de consequenties zijn en hier maatregelen op nemen. De ‘gedragsvraag’ is hoe je mensen zo kunt helpen dat ze de juiste keuzes kunnen maken.

De veranderingen halen mensen uit hun gewoontegedrag en dit betekent dat er een moment ontstaat waarop mensen openstaan voor informatie. Dat is een kans. De vraag is wat het voor iemand persoonlijk betekent. Maak inzichtelijk wat de financiële consequenties voor iemand zijn. De ANWB doet dat al op haar site, maar dit geeft slechts een indicatie. Het biedt wel een mooi vertrekpunt: Biedt de check van de ANWB aan en geef mensen persoonlijke hulp. Wat betekent dat voor iemand persoonlijk? En hoe kun je daar mee omgaan? Is een e-bike een goed alternatief? Zo ja, dan wil die persoon dat wel eens uitproberen. Wellicht een idee om dit regionaal aan te bieden of als een service om werkgevers te ontzorgen. Het idee van de OV-ambassadeur biedt inspiratie!

Tot slot

Cognitieve dissonantie
Afbeelding: wikispaces.com

Er is enorm veel kennis over de psychologie van mensen. Hoe meer je weet over hoe mensen in elkaar zitten en wat een bepaalde doelgroep belangrijk vindt, hoe beter je kunt inspelen op hun behoeften en hoe groter de kans op succes. Wat dat betreft zijn de principes van Cialdini een praktisch hulpmiddel.

En tot slot: vergeet niet de mensen die al het juiste gedrag vertonen, te belonen!

Category : Blogs
Tags :